The 7 Habits of Highly Effective People

September 6th, 2026

Rev. John Za Thleng

Stephen R. Covey ṭialmi “The 7 Habits of Highly Effective People “ timi cauk hi vawleicung ah

minthang ngaimi cauk pakhat a si, hi cauk nih a chimmi cu, teinak a hmumi, bochan awk a tlakmi, upat awk a tlakmi, hlawh a tlingmi, hruaitu milianngan mi hna nih nifatin in an ngeihmi, an i nunpimi an ziaza (7) kong a kan chimh. Milianngan si khawhnak dingah hin kan ziaza le lungput in aa thawk a ti. Hibantuk upatmi, bochanmi, ṭihzahmi sinak hi fimcawnnak-Degree, thiamnak- skill, theihnak-knowledge, dirhmun-position pakhatkhat ngeihnak in hmuhmi a si loh a ti. Lungthin, ziaza le lungput in a rami a si a ti. A cauk ah lungput pathum a kan chimhmi a um, cucu 1nak, midang i bochan pengnak lungput nih ṭhanchonak a donh. 2nak, mah le mah i zohkhenhnak le ṭuanvo i lak ngamnak nih ṭhanchonak lei ah a kan hruai. 3nak, midang he rianṭuanṭi duhnak nih hlawhtlinnak le teinak a chuahpi a ti.

1nak: Midang hngak loin mah tein hramthawk (Be Proactive)

Mi nih caak hlan, fial hlan ah mah tein aherhmi rak tuah, rak ṭuan, ṭuanvo rak lak khi asi. Thil

pakhatkhat kan tuah, kan ṭuan tikah midang nih a ṭha, a ṭha lo timi an kan chimh hlan ah mah tein a ṭha lomi cu i remh colh ding, ṭuanvo lak colh ding a si. Cun, adang blame-shifter (Mipuh) minung tampi cu sunghnak, hlawhtlin lonak, tlamtlin lonak, chuahsualnak tibantuk dirhmun kan phan tikah keimah chambaunak le santlaih lonak a um ve ko ti cohlang duh loin, blame-shifter amah ruangah, anih ruangah tiah heh tiah mi kan puh hna, kan chungkhar kong ah kan nupi le kan fale kan puh hna, kan rian le kan sianginn kong ah mi kan puh hna i, kanmah le kanmah cu thian kan i cheh. Minung nunnak hi midang nih thlak khawh taktak a si loh an ti, na nun an thlatu taktak cu nangmah na ziaza le na lungput ruangah asi an ti. Kan pawngkam i a cangmi thil dihlak hi kan uk kho lo. Mi nih an kan hnursuanmi le an kan khawn-denmi hi kan uk khawhmi le kan hrial khawhmi a si loh, asinain cu hna cungah zeitindah respond- lehrulhnak kan tuah ve lai timi cu kan uk khawhmi a si.

John C Maxwell nih cun, “Sunghnak le teinak, vanchiatnak le khua awng pemnak kan timi hi, lam

hlat pipi ah a ummi a si loh! Na kehlei ke le na orhlei ke bantuk in hmunkhat ah an kal ṭi. Sunghnak le zatlaknak hi, hman thiam le laak thiam ahcun, teinak caah bawmtu le khua awng pemnak caah bawmtu a si. Sunghnak hmanh hi na hman thiam ahcun hlawknak a si, kan nuncan, kan ziaza, kan lungput a kan sersiam i fim a kan chimtu a si” a ti. Cucaah, milianngan le mipuitling nih cun, an tonmi ah mi an puh loh, anmah le anmah izohnak , ibihnak ah an hman a ti.

2nak: Adonghnak ah tihin va si te seh ti na duhning in thok (Begin with the End in Mind)

Ka nunnak hi tihin va dong te seh, va si te seh timi tinhmi (vision) in nihin na nunnak hi thok, kar

hlang a ti. Minung tampi hi kan tho, kan ei, rian kan ṭuan, kan lawi, kan it cuti peng cun nifatin kar a hlangmi kan tam. Vawleicung i mirum, mifim le milianngan hna hi hnabei in, tinhmi ngei loin a tho, a kal, a nung sawhsawh mi an si bal loh. Hihi kan fale mino, sianginn kaimi hna ca lawngah a si loh, mi vialte kan caah a si. Taksa, thlarau, chungkhar caah, pumpak ṭhanchonak caah, chaw le va ṭhanchonak kong ṭha tein tinhmi kan ngeih a hau, cu nai tinhmi (vision) caah nihin in na thok a hau a ti. Ni le caan, kum le khua hi kan i theih lo kar ah a liam lengmang, kan i relh lo kar ah caanṭha vialte a liam dih lai. Cucaah, thaizing hngak loin nihin in kan thok ding a si.

3nak: Abiapimi thil kha hmasa ah tuah (Put First Things First)

Minung hi nifatin in tuah ding rian a um peng, caan kan i deih bal loh! Minung vialte hi suimilam

24 lawng a ngeimi kan si, ahlei in a ngeimi an um loh! Caan ai za lomi hi hawi hleiin a felmi le rian a ṭuanmi an si lem loh! Caan hman a thiam lomi le biapi thil tuah ding a thei lomi deuh an si an ti. 1nak, Urgent and Important ( Rianrang nam a haumi le a herh bakmi rian a si). 2nak, Not Urgent and Important (Rianrang in tuah a hau loh nain, a herhmi thil a si). 3nak, Urgent, but not important (Rianrang thil a si, asinain na caah a herhmi a si lem loh). 4nak, Neither urgent nor important (Na caah rianrang in tuah a haumi a si loh, na caah a herhmi zong a si loh) tiin tuah ding thil 4 aum a ti. Cucaah, na nunnak le na caan ahhin hi thil 4 thim thiam a herh, cun a changchang in a herhmi le abiapi hmasami ṭuan thiam zong a herh fawn. 1nak-Urgent and Important hihi a herhmi le rianrang thil asi caah tuah colh ko a ti. 2nak - Not Urgent and Important hi rianrang in tuah a hau loh nain na nunnak caah a herh tukmi asi. Tahchunnak... cazoh, ca rel, bible rel, thlacam, chungkhar pumhnak, ngamdamnak caah exercise tuah, na fale na chungkhar he caan hmanṭi, hawikom ṭha ser le ngeih ti tehna hi an si.. Asinain mitampi nih zei ah kan rel loh a ti. 4nak-Neither urgent nor important hi tuah zong a hau loh, na caah herh tukmi zong a si lem lomi Facebook, social media, video zoh, vah, biasawng tlorh, leng ah hei vahvaih sawhsawh tibantuk hna hi mitampi nih kan caanhmannak an si. Mifim, miṭhangcho, milianngan cu caan hman a thiammi le a herhmi ah caan a pemi hi an si a ti.

4nak: Ṭhatnak a hmu ṭimi khuaruahnak ngeih (Think Win-Win)

Nu le va, chungkhar, community le midang he kan i pehtlaihnak ahhin, ralrin dingmi lungput 4 a um a ti. 1nak, Win-Lose ( Keimah nih tei ning, anih sung seh timi lungput) a si. Minung pakhat le

pakhat kan i pehtlaihnak ah abiapimi cu na awnmi, teinak na hmuhmi hi a biapimi a si lem loh!

Abiapi deuhmi cu na hawinu na hawipa he nan i pehtlaihnak-relationship tu hi a si, na hawinu na

hawipa he nan i pehtlaihnak kha teinak hmuh na duh ruangah na chah, na hrawh sual ahcun, fawi le bai ah pehtlaihnak ṭha nan ngei kho ti lai loh. 2nak, Lose-Win ( Buainak a chuak lai, keimah a sungkhan ko ning, amah tu nih ka tei ko seh tiin a hman lo zong ah asungkhannak lungput ngeih asi. Cikkhat buainak cu nan luat lai nain caan sau caah ṭhatnak a chuahpi loh, ton ṭhiamṭhiam a si lai. 3nak, Lose-Lose ( Keimah zong ka sungh ahcun amah zong sung ve seh, kan pahnih in ahohmanh awng hlah usih timi lungput, hi lungput nih kan organization, kan miphun, kan chungkhar a kan hrawh, tahchunhnak ah asungkhan duh lo ruangah chungkhar i then, khrihfabu i ṭhen, miphun i ṭhen, adonghnak ah cun kanmah ṭhiamṭhiam nih kan tuar. 4nak, Win-Win (Kan pahnih tein miak usih, awng usih, teinak hmuṭi usih timi lungput a si a ti. Milianngan mi hna nih hin anmah ca lawng, anmah miaknak le ṭhatnak lawng an kawl loh, midang caah ṭha ve seh, miak ve seh, ṭhangcho ve seh, rum ve hna seh, thei ve hna seh, lianngan ve hna seh timi lungput an ngei a ti. Cucaah mi an zumh hna, an bochan hna, ṭuanvo an pek ngam hna, an thangṭhat khawh, rian an khinh ngam hna a ti. Midang ṭhatnak le ṭhanchonak caah a ruat kho lomi cu anmah zong an ṭhangcho kho loh a ti. Midang na cawisan poah ah nangmah zong nai theih loin cawisan na si, midang na thlak hna poah ah nangmah lila zong na theih lo in thlak na si ve, mi na thangchiat tikah na hnu in an in thangchiat ve, na thangṭhat tikah na hnu in thangṭhat na si ve. Milianngan mi hna hi mah miaknak le mah teinak ca lawngah rianṭuanmi an si loh, midang cawisan tu an i tim, cu lungput nih milianngan ah a ser hna.

5nak: An sining hngalh le theih i zuam hmasa (Seek first to understand, then to be

understood)

Hruaitu ṭha kan timi hi mi bia an ngai hmasa, bia tampi chim nakin bia tampi ngaih an i zuam,

midang sining, nunning, duhning, ruahnak, kha theihthiam an i zuam. Minung hawi he kan i

pehtlaihnak ah a ṭha bikmi communication cu mi biangaih hi asi. Hawi bia ṭha tein a ngai kho lomi le a ngai duh lomi cu hawikom ṭha ah an ser duh hna loh. Minung tampi cu biangaih nakin

biachimtu si kan duh deuh a ti. Biangaih timi cu biacaih, ruahnak pek, fimchimh, cawnpiak a si loh, bia an ruahtu pa nih a thinlung umek in a chim khawh ding in a bia ngaihpiak a si. Mitampi cu mi cawnpiak le mi chimhhrin hi kan culture biatuk ah a cang, mi na cawnpiak hlan ah an bia ngai hmasa, an sining theihthiam i zuam hmasa, cu hnu ah dawtnak in na chim lai a ti. Midang kha an bia ṭha tein na ngaihpiak huam hna lo ahcun bia an in ruah lai loh, an lungthin le an ruahnak, an intuarmi an in chim duh ti lai loh. Nu le va hmanh hi bia ṭha tein i ngaihpiak lo ahcun kan chunglei kan intuarnak tiang i chimh le i hngalhpiak khawh a si loh, cu tik ah pakhat le pakhat itleihchannak le idawtnak a dor chin lengmang. Milianngan mi hna hi midang bia, an tuarnak, an sining ṭha tein a ngaihpiak mi hna an si.

Ziaza 6nak: Hmunkhat i rianṭuanṭinak (Synergize)

1 + 1 can become greater than 2. (Number 2 nakin, 1 le 1 fonh a tam deuh an ti). Santlai lomi poah

nih hawi he i fonh le rianṭuanṭi hi an duh loh! Ai seihchiah lomi poah nih anmah nak thawng an ṭih hna, an hrial hna, an doh hna an ti. Miderthawm pawl cu kan duhnak, kan ruahnak, kan lungput, kan hmuhning ai khah lo tikah, pumpak in heh tiah kan i do, kan i soi, kan i thangchiat, kan i hua a ti. Sihmanhsehlaw, mifim mi cu an i khah lonak kha an i upat piak, an ruahnak aa dangmi kha an i theih piak, an i upat piak a ti. Vawleicung ah hin chungkhar, mibu kan buainak atam bik cu i khah lonak le i dannak kan i theihthiam piak lomi le kan i upat piak lomi hi asi. Kan ruahnak le kan duhnak, kan hmuhning le kan kal ning ai khah lo tikah kan i do, kan i ṭhen, rian kan ṭuanṭi duh ti loh an ti. Iṭhencheunak poahpoah hi dernak lam ah a kan hruaitu a si. Miderthawm le santlai lomi pawl nih i dannak, i khah lonak lawngte an hmuh, an kawl sihmanhsehlaw miṭhawng mi le mifim mi nih cun kan ṭuanṭi khawhnak tu an kawl a ti. Cucaah milianngan mi hna lungput cu hawi he rianṭuanṭi duhnak lungput a ngeimi, hawi he i rem le i theihthiam duhnak a ngeimi, midang kha an i khah lo zong ah a cohlang khomi an si a ti.

7nak: Mah le mah i tharchuahnak (Sharpen the saw)

Tang 10 a kaimi pa nih tang 10 tiang lawng a chimh khawh lai, nangmah nih na ngeihmi, na thei mi level tiang lawng mi na hruai khawh lai, na bawmh khawh hna lai. Cucaah milianngan si a duhmi cu amah le amah ai taat peng a hau. Minung poahpoah hi a ba khomi kan si dih, kan thazaang a ba, kan lungthin a ba, kan thlarau zong a der kho pengmi kan si. Cucaah, a pakhatnak ah i dinh thiam kan hau, mah le mah self care ( Mah le mah i zohkhenh) ve kan hau. Seh hmanh khi dinhter a herh, minung zong Pathian nih dinhnak caah Sabat a kan ser piak. Vawileicung minthang mi hna nih hin an caan hi ṭhen 3 ah an ṭhen an ti. 1. Cungkhar caah, 2. Rianṭuannak caah, 3. Mah le mah i taatnak caah an ti. Milianngan si a duhmi cu a thih hlan lo a cawn peng a hau, ai tharchuah peng a hau an ti. Hruaitu nih cawnnak na ngol ni cu hruaitu sinak in nai ngol ni a si, na hruaimi ministry a dir ni a si an ti. Cucaah, milianngan pawl hi mah le mah i tat, i tharchuah le cawn hi an thih tiang an ngol bal loh a ti.